بیشتر بخوانید

قبرستان جن ها

قبرستان جن ها

زندگینامه دکتر علی شریعتی + عکس

زندگینامه دکتر علی شریعتی + عکس

معروف ترین گلادیاتورهای تاریخ روم باستان

معروف ترین گلادیاتورهای تاریخ روم باستان

آرامگاه عطار و کمال الملک در نیشابور + عکس

آرامگاه عطار و کمال الملک در نیشابور + عکس

منشور کوروش کبیر

منشور کوروش کبیر

راز گرم شدن حمام شیخ بهایی با یک شمع!

راز گرم شدن حمام شیخ بهایی با یک شمع!

اولین خیابان تهران + عکس

اولین خیابان تهران + عکس

مشهور ترین شهر باستانی دنیا + عکس

مشهور ترین شهر باستانی دنیا + عکس

سنگ قبر ملا نصرالدین در ترکیه کشف شد + عکس

سنگ قبر ملا نصرالدین در ترکیه کشف شد + عکس

هفت گنج خسرو پرویز

هفت گنج خسرو پرویز
نمادهای اساطیری جشن نوروز در ایران باستان
جشن ها و مراسمی چون نوروز که با یک پدیده طبیعی گره خورده اند همیشه و در همه دوره ها متعلق به همه مردم بوده اند.

جشن نوروز از کجا شروع شد؟

فرزانه‌گشتاسب، دکترای فرهنگ و زبان های باستانی دارد و پژوهشگر برگزیده‌پژوهشگاه‌علوم انسانی است. با او درباره‌نوروز و عادات و سنن این روزهای پیش رو گفتگو کردیم و او نیز ما را از حال و هوای این روزها برد به‌حال و هوای روزگاران کهنی که‌هنوز واژه‌«نوروز» در زبان نبوده‌است ولی جهان بینی و اندیشه‌نو شدن و روزگار نو یافتن با بشر بوده‌است. دکتر گشتاسب از ریشه‌هایی گفت که‌با فلسفه‌هستی در ارتباطند و از حضور عناصری گفت که‌چیستی همه‌ما به‌آنها گره‌خورده‌است.

 

گفت و گویی با دکترای فرهنگ و زبان های باستانی:

نوروز اصلا از کجا آغاز شد؟ به‌عبارت دیگر منشأ این جشن چه‌دورانی و میان چه‌مردمانی است؟

- به‌عقیده‌من نوروز از آن جشن هایی است که‌به‌یک ملت خاص یا یک دوره‌خاص تعلق ندارد، به‌این معنی که‌نوروز یک جشن فراتاریخی و فراملیتی است. زیرا یکی از مهم ترین والهام بخش ترین موضوعات برای انسان، از زمانی که‌در جستجوی چیستی و چرایی هستی خود بوده، طبیعت بوده‌است و مهم ترین اتفاقی که‌در طبیعت رخ می‌دهد و توجه‌هر انسانی را به‌خود جلب می‌کند، رویش مجدد و سبز شدن دوباره‌حیات، پس از یک دوره‌سرما و مرگ و خاموشی است.
 
جشن">جشن-نوروز.jpg" alt="جشن">جشن نوروز" height="335" width="450" title="نمادهای اساطیری جشن">جشن نوروز در ایران باستان">

نمادهای اساطیری نوروز


در متون اوستایی نامی از نوروز نیامده‌است اما در متون فارسی میانه‌اشاراتی به‌این جشن کهن شده‌است. کتاب نیرنگستان قدیمی ترین نوشته‌ای است که‌از نوروز بزرگ به‌نام «روز خرداد... روز سال» یاد کرده‌است. در کتاب سوم دینکرد، بندهش، گزیده‌های زادسپرم و دستنویسی پهلوی به‌نام «م. او 29» نیز از نوروز به‌عنوان جشنی کهن یاد شده‌است.

به‌نظر می‌رسد در ایران باستان اقوام و ادیان مختلف نوروز را برگزار می‌کردند و زردشتیان هم با نام ریپتون و جشن ریپتون، «روز اورمزد و ماه‌فروردین» یعنی آغاز بهار را جشن می‌گرفتند. رپیتون نام ایزدی است که‌بنا بر اساطیر زردشتی در آغاز زمستان بزرگ به‌اعماق زمین سفر می‌کند تا گرما و حیات را در ریشه‌های درختان و آب های زیرزمینی حفظ کند و پس از پایان زمستان پنج ماهه، در نخستین روز فروردین مجددا به‌روی زمین باز می‌گردد. این اسطوره‌در کتاب بندهش آمده‌است و به‌نظر من جشن رپیتون به‌عنوان جشن آفرینش آتش و در ادامه‌شش جشن گاهنبار، که‌برای بزرگداشت شش آفرینش دیگر بوده‌است، برگزار می‌شده‌است.

با توجه‌به‌پژوهش های تان به‌ما بگویید که‌سبزه، میر نوروزی، اعداد هفت و سیزده‌به‌چه‌دلیل در جشن نوروز پررنگ هستند؟

- جشن ها و مراسمی چون نوروز که‌با یک پدیده‌طبیعی گره‌خورده‌اند، همیشه‌و در همه‌دوره‌ها متعلق به‌همه‌مردم بوده‌اند نه‌یک دین و فرهنگ خاص. نمونه‌دیگر چنین جشنی که‌با طبیعت پیوند خورده‌است، آتش افروزی در میانه‌زمستان یا جشن هایی است که‌برای کاشت و برداشت محصول در تمامی دنیا برگزار می‌شده‌است. ویژگی این جشن ها آن است که‌به‌جز یک فلسفه‌مشترک برای برگزاری آن جشن، نکات مشترک بسیاری را حتی در ظاهر برگزاری مراسم بین اقوام گوناگون می‌توان پیدا کرد.

این موارد که‌نام بردید یعنی سیزده، عدد هفت، سیزده‌و میر نوروزی از زمره‌همین مشترکات اند. در دیگر فرهنگ های باستانی نیز، رابطه‌بهار طبیعت با اسطوره‌های سرسبزی و باروری و نمادهای آنها در مراسم کاملا روشن است؛ اسطوره‌ایشتر و تموز در بین النهرین، اسطوره‌آتیس نماد حاصلخیزی و کشاورزی، اسطورهآدونیس ایزدی که‌از درخت زاییده‌شده‌و ایزدبانو دمیتر اله‌باروری و به‌ویژه‌نماد گندم، نمونه‌هایی از اساطیری هستند که‌با باززایی طبیعت پیوند دارند و کاشتن گندم و غلات دیگر در آغاز بهار و انداختن آنها در آب را در آیین ایزد آدرنیس هم داریم.
 
جشن">جشن-نوروز.jpg" alt="جشن">جشن نوروز" height="333" width="500" title="نمادهای اساطیری جشن">جشن نوروز در ایران باستان">

نمادهای اساطیری نوروز


عدد هفت عددی مقدس نزد همه‌فرهنگ هاست و در نوروز معنایی دیگر هم دارد زیرا نماد آفرینش هفتگانه‌(آسمان، آب، زمین، گیاه، چارپا، انسان و آتش) در فرهنگ باستانی ایران است. میر نوروزی نماد نیروهای زوال یافته‌طبیعت است که‌در آغاز بهار دوباره‌قدرت از دست داده‌خود را باز می‌یابند؛ نماد مرگ و زنده‌شدن دوباره‌و بازگشت حیات و جوانی مجدد به‌جهان است.

درباره‌عدد سیزده‌باید بگویم برخلاف نظر عموم مردم در ادیان و فرهنگ های گوناگون که‌عدد سیزده‌را نحس می‌دانند، در بسیاری از فرهنگ های قدیمی از جمله‌در فرهنگ مایاها، آزتک ها، مکزیک باستان و سنت عبرانی عدد سیزده‌عددی مقدس است. در ایران باستان هم عدد سیزده‌در نوشته‌های پهلوی آمده‌است ولی اشاره‌ای به‌نحس بودن آن نمی شود. مثلا گفته‌شده‌است که‌اگر کسی قصد سفر می‌کند، پیش از سفر سیزده‌بار دعای اَهونوَر (ذکری کوتاه‌از هات بیست و هفتم کتاب یسنا) را بخواند تا سفرش را به‌سلامت به‌پایان برساند.

دقیقا نمی دانیم نحس شمردن عدد سیزده‌از چه‌زمانی و از کدام فرهنگ آغاز وهمه‌گیر شده‌است چون این امر خاص فرهنگ ایران نیست. بسیاری از هتل های جهان اتاق شماره‌13 ندارند و همچنین ایستگاه‌های قطار سکویی با شماره‌13 ندارند و مردم با لغو سفر خود در روز سیزدهم و یا قرارهای بازرگانی خود در این روز، سالیانه‌ضرر و زیان بسیاری را متوجه‌دولت ها می‌کنند.

احتمال دارد تغییر عدد سیزده‌به‌عنوان عددی بدشگون به‌فرهنگ مسیحی و سیزدهمین نفر از حواریون او مربوط باشد که‌سبب مرگ آن حضرت شد؛ نمی دانیم. به‌هر حال در ایران هیچ گاه‌سیزده‌عدد نحسی نبوده‌است. روز سیزدهم هر ماه‌«تیر» نام دارد و جشن تیرگان در سیزدهمین روز تیرماه، جشنی بسیار بزرگ و مهم است که‌به‌جز زردشتیان، هنوز نزد اقوام دیگر ایرانی نیز زنده‌است و برگزار می‌شود مانند «تیرماه‌سبزه‌شو» در آمل و «تیرما سینزه» در تنکابن. در ایران باستان نیز چون کبیسه‌را پس از صد و بیست سال به‌صورت یک ماه‌به‌آخر سال اضافه‌می‌کردند، سال سیزده‌ماه‌صد و بیستم، سالی بسیار مبارک و خوش یمن بوده‌است.
 
جشن">جشن-نوروز.jpg" alt="جشن">جشن نوروز " height="328" width="500" title="نمادهای اساطیری جشن">جشن نوروز در ایران باستان">

نمادهای اساطیری نوروز


آیا نشانگان جشن نوروز در طول زمان و دوره‌های مختلف تغییر کرده‌اند؟

- هم اکنون در گوشه‌و کنار ایران سفره‌های نوروزی با رنگ و بوی مختلف برگزار می‌شوند و تردیدی نیست که‌برخی ویژگی های مراسم نوروز در طی زمان و در بین اقوام مختلف تغییر کرده‌اند. در یکی از روستاهای شیراز سفره‌«هفت میم» برای نوروز می‌گسترند و بر آن مرغ و ماهی و مسقطی و مویز و ... می‌گذارند. سفره‌«هفت شین» هم که‌معروف است. در بسیاری مناطق بر سفره‌نوروزی چیزهایی قرار می‌دهند که‌نه‌با سین و نه‌با شین شروع نمی شوند ولی از ضروریات سفره‌اند مانند آب و آیینه‌و چراغ روشن.

سفره‌اصیل و قدیمی نوروزی زرتشتیان که‌یکی از قدیمی ترین سفره‌های نوروزی است، نه‌هفت سین است، نه‌هفت شین و نه‌هفت میم، بلکه‌مانند سفره‌گاهنبار و مجموعه‌ای از نمادهای هفت امشاسپندان و هفت آفرینش خداوند است. آیینه، چراغ روشن، قندسبز، گلدانی پر از شاخه‌های همیشه‌سبز مانند مورت و سرو، یک کاسه‌پر از آب که‌روی آن برگ های آویشن ریخته‌اند و در آن یک انار سکه‌زده‌انداخته‌اند، یک کاسه‌میوه‌های خشک مانند انجیر، برگه‌هلو، آلوی خشک و ... که‌سه‌روز در آب خیسانده‌شده‌است، یک کاسه‌پالوده‌سفید، یک کوزه‌سفالی نو پر از آب که‌روی دهانه‌آن یک تخم مرغ رنگ کرده‌می‌گذارند، یک سبد پر از سبزی تازه، یک بشقاب پر از چنگان (ترکیبی از نان و خرما و روغن حیوانی که‌با دارچین و چاشنی های دیگر ورز داده‌می‌شود) و کماچ نوروزی که‌فقط مخصوص این جشن پخته‌می‌شود و یک طرف سبزه‌که‌معمولا گندم است، مهم ترین لوازم سفره‌نوروزی زرتشتیان را تشکیل می‌دهند.
 
جشن">جشن-نوروز.jpg" alt="جشن">جشن نوروز" height="311" width="500" title="نمادهای اساطیری جشن">جشن نوروز در ایران باستان">

نمادهای اساطیری نوروز


از نظر شما مهم ترین و نامیراترین نماد ایرانی که‌با سنت های گوناگون ما زنده‌مانده‌است، کدام است؟

- به‌نظر من یکی از مهم ترین (نمی دانم که‌کهن ترین هم هست یا نه) نمادهای ایرانی «سفره» است. سفره‌درفرهنگ ایرانی جایگاه‌مهمی دارد و درباره‌مفهوم آن باید تأمل بیشتری کرد. سفره‌را نماد دور هم جمع شدن و نزدیکی به‌فرهنگ کهن هر قوم دانسته‌اند ولی به‌نظر من سفره‌در فرهنگ ایرانی معنای عمیق تری دارد. قدمت سفره‌به‌دوران هندوایرانی می‌رسد؛ زمانی که‌در آیین یَجنَه‌برای تقدیس آفرینش و پیشکش فدیه‌ها بستری از گیاه‌می‌گستردند.

در فرهنگ ایرانی، به‌نظر من سفره‌نماد رسیدن از کثرت به‌وحدت است. ما در سفره‌هایی که‌برای بزرگداشت هفت آفرینش می‌گستریم و سفره‌نوروزی هم یکی از آنهاست، نماد هفت آفرینش را در یکجا گرد می‌آوریم تا یادآور این موضوع باشیم که‌تمامی آفرینش از اصلی واحد سرچشمه‌گرفته‌اند. در یک متن اوستایی آمده‌است که‌«اهورا مزدا به‌همراهی امشاسپندان پس از هر مرحله‌آفرینش، گاهنباری به‌جای آورد ونامی بر آن نهاد و با اشماسپندان میزد ساخت، پس مردمان نیز باید به‌همان گونه‌گاهنبار و میزد کنند.»

فلسفه‌برگزاری جشن های آفرینش، یعنی گاهنبارها و نوروز، همین است. در حقیقت ما با گستردن سفره‌نوروزی و برگزاری مراسم نوروز، اتفاقی را که‌زمانی در ازل و در آغاز آفرینش افتاده‌بود تکرار می‌کنیم و به‌یاد می‌آوریم که‌همه‌هستی با همه‌گوناگونی اش از اصلی واحد سرچشمه‌گرفته‌است.
 
جشن نوروز

نمادهای اساطیری نوروز


درباره‌چهار آَخشیج درباورهای ایرانی توضیح دهید به‌نظر می‌رسد آب و آتش جایگاه‌ویژه‌ای در باورهای ایرانی دارند و یاد و خاک به‌این پررنگی نیستند، آیا درست است؟

- چهار آخیشیج یا چهار عنصر از دوره‌میان زبان های ایرانی، در فرهنگ ما مطرح شدند و در دوره‌ساسانیان در متون مکتوب فارسی میانه‌نمود پیدا کردند. در متون اوستایی که‌به‌دوره‌باستانی ایران تعلق دارند، سخن از هفت آفرینش است، نه‌چهار عنصر. این هفت آفرینش به‌این ترتیب آفریده‌میشوند:آسمان، آب، زمین، گیاه، چارپا، انسان و آتش. از میان این هفت آفرینش، آب و آتش جایگاهی ویژه‌دارند و این جایگاه‌از دوره‌هندوایرانی مطرح بوده‌است؛ یعنی در فرهنگ هندی و متون ودایی نیز دو عنصر آب و آتش در میان آفریده‌های دیگر مهم ترین جایگاه‌را دارند چنان که‌بزرگ ترین ایزدان هندی میتره‌– ورونه‌به‌ترتیب با آتش و آب مرتبط هستند.

در آیین های ایرانی نیز آب و آتش برجسته‌تر و نمایان تر از دیگر آفریده‌ها حضور دارند؛ مثلا در متون ایرانی از دو نوع سوگند یا «وَر» سخن به‌میان آمده‌است که‌یکی «ور آب» است و دیگری «ور آتش» یا در کنار «آتش زوهر» یعنی پیکش و تقدیس آتش از «آب زوهر» هم یاد می‌شود. آب و آتش بخشی از وجود پنج آفریده‌دیگر خداوند یعنی آسمان، زمین، گیاه، چاپار و انسان را تشکیل می‌دهند و شاید ارزش و اهمیت آنها به‌همین دلیل باشد.

در بندهش به‌پنج آتش اشاره‌شده‌که‌در آفریده‌های دیگر وجود دارند:«آتش برِزی سَوَه» آتش آسمان و گرودمان (بالاترین مرتبه‌بهشت) است، «آتش وازیشتَه» در ابرها وجود دارد و باعث بارش باران می‌شود، «آتش سپنیشتَه» بر روی زمین قرار دارد و شامل آتش آتشکده‌هاست، «آتش اوروازیشتَه» آتش گیاهان است و «آتش وُهو فریانَه» در وجود چارپایان و مردمان است.
 
جشن">جشن-نوروز.jpg" alt="جشن">جشن نوروز" height="334" width="500" title="نمادهای اساطیری جشن">جشن نوروز در ایران باستان">

نمادهای اساطیری نوروز


درباره‌حضور چهار عنصر در نمادهای مربوط به‌جشن نوروز و جشن سور (چهارشنبه‌سوری) چه‌نظری دارید؟

- چنان که‌قبلا هم اشاره‌کردم، نوروز جشن آفرینش آتش است و در ادامه‌شش جشن دیگری قرار دارد که‌برای شش آفریده‌دیگر در ایران باستان برگزار می‌شده‌است. آتش افروزی در شب نوروز و در سپیده‌دم آخرین شب سال قدیم که‌هنوز در بسیاری از اقوام ایرانی نیز برگزار می‌شود، به‌همین موضوع ارتباط دارد. در ایران باستان و نزد زرتشتیان امروز، این جشن پنج روزه‌را گاهنبار همس پت مَدِم یا پنجه‌یا فروردِگان می‌گویند و ابوریحان بیرونی هم به‌آن اشاره‌کرده‌است.

احتمالا همین آتش افروزی در آخرین شب پنجه‌بوده‌است که‌به‌صورت آتش افروزی در آخرین چهارشنبه‌سال حفظ شده‌و به‌دوره‌کنونی رسیده‌است. در سنت ایرانی افروختن آتش در آستانه‌نوروز، معنا و پیامی داشته‌است که‌بی تردید با درک و برداشت امروز ما بسیار فاصله‌دارد و این امر به‌دلیل دور شدن ما از سنتی است که‌حامل معانی آیین ها و جشن هاست. جشن چهارشنبه‌سوری که‌زمانی یادآور جایگاه‌یکی از مهم ترین آفریده‌های خداوند بوده‌است، اکنون به‌کلی از معنا تهی شده‌و چیزی نیست جز لحظاتی تفریح و بازی با آتش.

گفتگوی مان را با پیامی دلخواه‌برای آنان که‌در ایام استقبال از سال نو با خواندن این مطلب، شما را یاد می‌کنند به‌پایان برسانید.

- اگر معنا و مفهوم آیین کهن نوروز را درک نکرده‌باشیم، اینکه‌سفره‌نوروزی ما هفت سین یا هفت میم و یا هفت شین باشد به‌نظر من فرق چندانی نمی کند. سفره‌نوروز، سفره‌آفرینش است و یادآور آفرینش هستی است.
 
جشن نوروز

نمادهای اساطیری نوروز

 

در دوره‌باستان اقوام و ملت های گوناگون با دیدن سبز شدن دوباره‌حیات بر شاخه‌های خشک و مرده‌درختان، اسطوره‌آفرینش و رستاخیز هستی را به‌بهار طبیعت پیوند زدند. برای انسان مدرن قرن بیست و یکم نیز فهمیدن و معنا کردن اساطیر قدیم و جستجوی مفاهیم در اعماق آیین هایی که‌برگزار می‌کند، چندان سخت نیست، اگر اندگی چشم ها و گوش هایمان را به‌دیدن طراوت زندگی بر سرشاخه‌های سبز بهار و شنیدن صدای باز شدن دوباره‌جوانه‌ها عادت دهیم.

بیشتر بخوانید

درباره ی آتشکده بهرام (ری) بدانید

درباره ی آتشکده بهرام (ری) بدانید

اهرام مصر باستان

اهرام مصر باستان

مرور گذشته مغول ها

مرور گذشته مغول ها

آثار ارزشمند و تاریخی بیستون

آثار ارزشمند و تاریخی بیستون

تاریخچه ی برج علاء الدوله ورامین

تاریخچه ی برج علاء الدوله ورامین

قانون گذاری کورش در زمان هخامنشیان

قانون گذاری کورش در زمان هخامنشیان

تاریخچه و ویژگی های جشن فروردینگان

تاریخچه و ویژگی های جشن فروردینگان

روستای زرگر روستایی اروپایی در ایران

روستای زرگر روستایی اروپایی در ایران

فلسفه سفره هفت سین و مفهوم هریک از سین ها

فلسفه سفره هفت سین و مفهوم هریک از سین ها

نگاهی به تاریخچه ی زیبا و خواندنی عید نوروز

نگاهی به تاریخچه ی زیبا و خواندنی عید نوروز
مشاهده

مطالب بیشتر در تاریخ و تمدن

جایگاه کوروش کبیر در هنر و ادبیات دنیا

جایگاه کوروش کبیر در هنر و ادبیات دنیا

زندگینامه ای از کوروش کبیر

زندگینامه ای از کوروش کبیر

بی رحم ترین شاه ایران؛ آغا محمد خان

بی رحم ترین شاه ایران؛ آغا محمد خان

تمدن های ایران را بشناسیم

تمدن های ایران را بشناسیم

آشنایی با اسطوره های جاودانه ایران زمین

آشنایی با اسطوره های جاودانه ایران زمین

کتیبه تنگ براق

کتیبه تنگ براق

عدد صفر در تمدنهای باستانی

عدد صفر در تمدنهای باستانی

سی و سه پل اصفهان

سی و سه پل اصفهان

تاریخچه ی پیدایش غار علی صدر همدان

تاریخچه ی پیدایش غار علی صدر همدان

شهر گور از آثار باستانی استان فارس

شهر گور از آثار باستانی استان فارس

مطالب مرتبط

حال و هوای نوروز در کشور های دیگر

حال و هوای نوروز در کشور های دیگر

تاریخچه جشن های ایران باستان + تصاویر

تاریخچه جشن های ایران باستان + تصاویر

آداب و رسوم جالب مردم ایران در عید نوروز

آداب و رسوم جالب مردم ایران در عید نوروز

نوروز در کشورهای ترک و فارسی زبان همسایه

نوروز در کشورهای ترک و فارسی زبان همسایه

جشن بهمنگان و فلسفه ی آن در ایران باستان

جشن بهمنگان و فلسفه ی آن در ایران باستان

نگاهی به تاریخچه ی زیبا و خواندنی عید نوروز

نگاهی به تاریخچه ی زیبا و خواندنی عید نوروز

جشن سده و آیین 10 بهمن در شهرهای ایران

جشن سده و آیین 10 بهمن در شهرهای ایران

تاریخ و آیین روز پدر در ایران باستان

تاریخ و آیین روز پدر در ایران باستان

آداب و رسوم عید نوروز در قزوین + تصاویر

آداب و رسوم عید نوروز در قزوین + تصاویر

تاریخچه و شعرهای کودکانه حاجی فیروز

تاریخچه و شعرهای کودکانه حاجی فیروز

اس ام اس عید نوروز - 18

اس ام اس عید نوروز - 18

جشن های پاییزی ایران؛ از مهرگان تا سوکوت

جشن های پاییزی ایران؛ از مهرگان تا سوکوت

اس ام اس تبریک عید نوروز 1400

اس ام اس تبریک عید نوروز 1400

اعمال مخصوص و پرفضیلت عید نوروز

اعمال مخصوص و پرفضیلت عید نوروز

اس ام اس های جدید و خاص عید نوروز امسال

اس ام اس های جدید و خاص عید نوروز امسال

اس ام اس عید نوروز - 15

اس ام اس عید نوروز - 15

10 آبان؛ روز جشن آبانگان ایرانیان باستان

10 آبان؛ روز جشن آبانگان ایرانیان باستان

بازیگران معروف در تعطیلات نوروز + عکس

بازیگران معروف در تعطیلات نوروز + عکس

نامزدهای بهترین ترانه تیتراژ در نوزدهمین جشن حافظ

نامزدهای بهترین ترانه تیتراژ در نوزدهمین جشن حافظ

آذر روز ، جشن باستانی آذرگان ایرانی ها در 9/9

آذر روز ، جشن باستانی آذرگان ایرانی ها در 9/9